2-4-4- حس مکان23
2-4-5- حس لامکانی یا احساس بیمکانی24
2-4-6- حافظهی جمعی25
2-4-7- خرد جمعی25
2-4-8- شعور و حافظهی جمعی26
2-5- وجه سوم در هستی: ماده،‌ انرژی و ” شعور ” 26
2-5-1- نظریهی شعور26
2-5-2- پزشکی هومیوپاتی28
2-6- استفاده از نظریهی شعور و تشریح شعور در حوزهی کلام28
2-6-1- شعور در کلام28
2-6-2- شعور مثبت و منفی29
2-6-3- تشعشع در کلام30
2-6-4- تشعشع شعوری30
2-6-5- شارژ شعوری31
2-6-6- روح جمعی31
2-6-7- شواهد تذکر به ” روح جمعی ” در قرآن32
2-6-8- شواهدی مبنی بر وجود آگاهی نسبت به مباحث شعور و تشعشع شعوری در فرهنگ اسلامی33
2-7- نقد و بررسی مباحث روانشناسی محیطی از منظر شعور34
2-7-1- معماری، هرمنوتیک، شعور و القای حس و معنا در ناخودآگاهی34

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-7-2- جمعبندی مختصر از نظریههای پدیدارشناسانه در خصوص روانشناسی محیط35
2-7-3- تحلیل ماهیت حسمکان و حس تعلق به اجتماع از منظر شعور36
2-7-4- حس تعلق به مکان در شهرهای قدیمی و شهرهای سنتی37
2-8- تاملی بر شهرسازی در جهان اسلام از منظری نو و از بُعد شعور40
2-8-1- درآمد40
2-8-2- شهرسازی اسلامی در سیرهی پیامبر اکرم (ص40
2-8-3- شهرسازی اصفهان، تجلی نمونهای از شهرسازی ایدئولوژیک ایرانی-اسلامی43
2-9- تعاریف و مفاهیم44
2-9-1- تعریف فرهنگ44
2-9-2- ریشهی مفهومی ” شهر-فرهنگ45
2-9-3- تعریف مدل “شهر- فرهنگ45
2-9-4- تعریف “میدان شعوری45
2-9-5- نقش میدان شعوری در شکلگیری کائنات و علت جاذبهی اجرام سماوی در قرآن46
2-9-6- اهمیت میدان شعوری فضا-زمان در سرنوشت شهرها و حوادث طبیعی47
2-10- پایداری و مفهوم آن49
2-10-1- پیدایش مفهوم پایداری49
2-10-2- توسعهی پایدار49
2-10-3- ابعاد توسعهی پایدار49
2-10-3-1- پایداری اکولوژیکی49
2-10-3-2-پایداری اجتماعی50
2-10-3-3- پایداری اقتصادی50
2-10-3-4- پایداری محیطی در فرهنگ قرآن50
2-11- اصول پیشنهادی شهر-فرهنگ در جهت هویت بخشی ایرانی-اسلامی به مجتمعهای زیستی51
2-11-1- جمعگرایی در اجتماع و تلاش در جهت رواج فرهنگ اجتماع محور51
2-11-2-کانونکرایی در بافت و ساخت شهر از طریق جایگزاری کاربریهای عمومی در نقاط متراکم مجتمعهای زیستی در جهت ایجاد یک میدان شعوری52
2-11-3- قدسی سازی با تشعشعی نقاط کانونی شهر و ایجاد محیط ارزشی در هستهی مرکزی شهر با انعکاس این مفاهیم در میدان شعوری52
2-11-4- برنامهریزی سیستمی شهر در جهت ایجاد یک کل واحد از بُعد شعوری، کالبدی و اجتماعی53
2-11-5- عدم تفکیک “فرد” از “اجتماع”، مسئولیت افراد در قبال سرنوشت جامعه و تشویق به مشارکت عمومی 53
2-11-6- حفظ و ترویج آداب و رسوم اجتماعی-عقیدتی که به صورت عمومی برگزار میشود و لزوم فضاهایی در مراکز زیستی برای انجام این امور54
فصل سوم: معرفی محدودهی مورد مطالعه
3-1- مقدمه56
3-2- موقعیت جغرافیایی56
3-2-1- موقعیت و وسعت شهرستان خوی56
3-2-2- موقعیت جغرافیایی شهر خوی57
3-2-3- محدودهی حوزهی طبیعی شهر57
3-3- مطالعات جغرافیای طبیعی محدوده ی مورد مطالعه57
3-3-1- زمین شناسی منطقه خوی57
3-3-2-وضعیت تکتونیکی و زلزلهخیزی شهر خوی58
3-3-3- وضعیت توپوگرافی58
3-3-4- مطالعات اقلیمی59
3-3-4-1- دما59
3-3-4-2- بارش59
3-3-4-3- رطوبت60
3-4- مطالعات جغرافیای انسانی محدودهی مورد مطالعه61
3-4-1- ویژگیهای اجتماعی جمعیت خوی61
3-4-1-1- رشد جمعیت در شهر خوی از سال 1335 تا 1390…………………………………………………………………………61
3-4-1-2- درصد رشد جمعیت خوی در دورههای مختلف سرشماری62
3-4-1-3- بعد خانوار62
3-4-1-4- وضعیت سواد63
3-4-1-5- مهاجرت64
3-4-2- ویژگیهای اقتصای جمعیت شهر خوی64
3-4-2-1- وضعیت اشتغال در شهر خوی64
3-4-2-2- نرخ اشتغال مردان و زنان65
3-5- ویژگیهای تاریخی و فرهنگی در منطقهی خوی66
3-5-1- سابقه تاریخی66
3-5-2- وجه تسمیه67
3-6- بررسی وضعیت کالبدی شهر خوی67
3-6-1- هستهی اولیه67
3-6-2- بررسی ساخت شهر68
3-6-3- وضعیت توسعهی کالبدی شهر و جهات توسعهی کالبدی آتی 71
3-6-4- بررسی بافت شهر72
3-7- بررسی نحوه پراکندگی کاربریهای شاخص در شهرهای اسلامی73
3-7-1- کاربری مذهبی (مسجد) 73
3-7-2- کاربری آموزشعالی (مدرسه) 74
3-7-3- کاربریهای تجاری (بازار) 75
3-7-4- کاربریهای فرهنگی-هنری76
3-7-5- سیستم محلات شهری77
3-8- شخصیتهای فرهنگی-مذهبی مدفون در شهر خوی78
3-8-1- شمسالدین محمد بن علی بن ملک داد تبریزی معروف به “شمس تبریزی” 78
3-8-2- پوریای ولی79
3-8-3- امامزاده سید بهلول (ع) 80
3-8-4- امامزاده میرهادی سید کوثری (ع) 81
3-8-5- امامزاده محمد (ع) 81
3-9- جمع بندی82
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل دادهها
4-1- مقدمه85
4-2- تحلیل ساخت و بافت شهر خوی از منظر ویژگیهای شهر اسلامی85
4-2-1- کانونگرایی در بافت و ساخت شهر………………………………………………………………………………………………….85
4-2-2- کاربری مسجد86
4-2-2- کاربری تجاری (بازار) 88
4-2-3- کاربری آموزش عالی ( مدرسه) 89
4-2-4- محلات شهری90
4-2-5-کاربریهای فرهنگی-هنری91
4-5- اقدامات انجام شده در خصوص تلاش برای هویت بخشی ایرانی-اسلامی به شهر 93
4-6- تحلیل ویژگیهای شهر خوی از نقطه نظر اصول شش گانهی “شهر-فرهنگ”94
4-6-1- جمعگرایی در اجتماع و تلاش در جهت رواج فرهنگ اجتماع محور94
4-6-2- کانونگرایی در بافت و ساخت شهر از طریق جایگزاری کاربریهای عمومی در نقاط متراکم مجتمعهای زیستی در جهت ایجاد یک میدان شعوری قوی95
4-6-3- قدسیسازی بار شعوری نقاط کانونی شهر و ایجاد محیط ارزشی در هستهی مرکزی شهر95
4-6-4- برنامهریزی سیستمی شهر در جهت ایجاد یک کل واحد از بُعد شعوری، کالبدی و اجتماعی96
4-6-5- عدم تفکیک “فرد” از “اجتماع”، مسئولیت افراد در قبال سرنوشت جامعه و تشویق به مشارکت عمومی96
4-6-6- حفظ و ترویج آداب و رسوم اجتماعی-عقیدتی که به صورت عمومی برگزار میشود و لزوم فضاهایی در مراکز زیستی برای انجام این امور97
4-7- جمع بندی97
فصل پنجم: آزمون فرضیه، جمعبندی و نتیجهگیری و ارائهی پیشنهادات
5-1- مقدمه100
5-2-آزمون فرضیهها100
5-2-1- فرضیهی اول100
5-2-2- فرضیهی دوم101
5-3- بحث و نتیجهگیری101
5-4- ارائهی پیشنهادات104
5-4-1- پیشنهاد اول: طرح پیشنهادی برای اجراییکردن شهر-فرهنگ در شهر خوی104
5-4-1-1- جانمایی شهر-فرهنگ در مطالعه موردی شهر خوی104

5-4-1-2- عناصر اصلی میدان106
5-4-1-2-1- مسجدجامع یا مصلای شهر106
5-4-1-2-2- موسسات علمی-آموزشی107
5-4-1-2-3- حسینیهای برای کل شهر108
5-4-1-2-4- بازارچهی محلی110
5-4-1-2-5- کاربریهای ورزشی111
5-4-2- پیشنهاد دوم112
5-4-3- پیشنهاد سوم113
فهرست نقشه ها

نقشه 3-1- موقعیت خوی در تقسیمات کشوری و استانی57
نقشه3-2- پهنهبندی خطر وقوع زلزله در قسمت شمالی آذربایجان غربی58
نقشه 3-3- هستهی اولیه ی شهر خوی و جابجایی هستهی شهر در طی دورههای مختلف68
نقشه 3-4- طرح قلعهی قدیم خوی79
نقشه 3-5- کاربری اراضی پیشنهادی در طرح تفصیلی منقضی شده خوی (1373) و تعریف توسعهی آتی با شهرک ولیعصر71
نقشه 3-6- مراحل گسترش شهر خوی از سال 1335 تا سال 138772
نقشه 3-7- توسعهی شهری و اسکان غیر رسمی در نواحی پیرامونی شهر خوی72
نقشه 3-8- وضعیت بافت شهری در شهر خوی73
نقشه 3-9- جایگزینی و پراکندگی کاربریهای مذهبی74
نقشه 3-10- پراکندگی مراکز آموزشعالی در سطح خوی75
نقشه 3-11- پراکندگی کاربریهای تجاری در بافت شهر خوی76
نقشه 3-12- پراکندگی مراکز فرهنگی و هنری در سطح شهرخوی76
نقشه 3-13- محلهبندی سنتی شهر خوی77
نقشه 3-14- موقعیت ناحیهی 2 شهرداری خوی78
نقشه 4-1- محلهبندی مصوب شهر خوی91
نقشه 5-1- محدوده و مکان جانمایی طرح105
نقشه 5-2- مکانیابی پیشنهادی مصلی جدید108
نقشه 5-3- مکانیابی پیشنهادی کاربریهای علمی-آموزشی دانشگاهی108
نقشه 5-4- مکانیابی پیشنهادی کاربری حسینیهی شهر109
نقشه 5-5- مکانیابی پیشنهادی کاربری بازارچه محلی111
نقشهی 5-6- مکانیابی پیشنهادی برای کاربری فرهنگی-ورزشی زورخانه112
فهرست نمودارها
نمودار 3-1 – میانگین ماهیانهی دمای هوا در ایستگاه خوی در دورهی آماری 20 ساله (1373-139259
نمودار 3-2- متوسط بارندگی در ایستگاه سینوپتیک خوی در دورهی آماری 20 ساله (1372-1392)…………………….60
نمودار 3-3- متوسط رطوبت هوا در ایستگاه خوی در طی دورهی 20 ساله (1372-1392)60
نمودار 3-4- رشد جمعیت در شهر خوی در طی 55 سال اخیر (1335-139061
نمودار 3-5- متوسط رشد جمعیت در طی 55 سال اخیر (1335-139062
نمودار 3-6- تغییرات شاخص بعد خانوار در طی 55 سال اخیر (1335-139063
نمودار 3-7- دانش آموختگان دانشگاهها و موسسات آموزشعالی برحسب جنس و آخرین مدرک تحصیلی در سال 139063
نمودار 3-8 – مهاجرین وارد شده به شهر خوی بر حسب مبدا مهاجرت (1385-139064
نمودار3-9- شاغلان در هریک از بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات در شهر خوی در سال 139065
نمودار 3-10- درصد اشتغال در هر یک از بخشهای اقتصادی در شهر خوی در سال 139065
نمودار 3-11- شاغلین در سه بخش عمدهی اقتصادی بر حسب جنس در شهر خوی در سال 139066
نمودار 3-12- درصد اشتغال مردان و زنان نسبت به هم در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات در شهر خوی در سال 139066
فهرست تصاویر
تصویر 2-1- طاق، جلوهی طرح گنبد در فضای داخلی ساختمان19
تصویر 2-2- بقعهی شاهزاده حسن در قزوین؛ آبی، استعاره از آسمان و گنبد نمود خارجی از مسیر حرکت20
تصویر2-3- احجام کروی بر بالای گنبد مسجد شیخ لطف الله اصفهان21
تصویر 2-4- ساختمانی در فرانسه با نماد ماسونی35
تصویر 2-5- نشان مهر ایالات متحده بر روی اسکناس یک دلاری، یکی از نماد های فراماسونری جهانی35
تصویر 2-6- تصویر باز سازی شده از خانه-مسجد پیامبر (ص41
تصویر 2-7- تصویر باز سازی شده از خانه-مسجد پیامبر (ص) و منطقهی پیرامون آن در آغاز حکومت اسلامی در اواسط قرن 7 میلادی41
تصویر 2-8- تسلط مسجدالنبی بر محیط ساخته شدهی سنتی مدینه42
تصویر 2-9- نقشه در تاریخ 1811 میلادی که بخشهای جنوبی قرطبه را نشان میدهد42
تصویر 2-10- میدان نقش جهان اصفهان44
تصویر 2-11- راسته بازار قیصریهی اصفهان که از یک سمت به میدان نقش جهان منتهی میگردد44
تصویر 2-12- تصور دوبعدی از انحنای فضا-زمان47
تصویر 3-1- عکس هوایی شهر خوی در سال1335 که در آن خیابانهای مهر پهلوی نمایان است70
تصویر3-2- طرح شهر دو هستهای خوی با هستهی قدیمی و هستهی جدید در شهرک ولیعصر (عج)70
تصویر 3-3 – منارهی آجری شمس تبریزی تزئین شده با شاخ آهو79
تصویر 3-4 – قلعهی قدیم خوی در 942 ه.ق، از کتاب بیان منازل سفر عراقین79
تصویر3-5 – آرامگاه پوریای ولی در شهر خوی به همراه طرح باغ در حال ساخت آن80
تصویر 3-6- حرم امامزاده سیدبهلول (ع81
تصویر 3-7 – مرقد امامزاده میرهادی81
تصویر 3-8 – مرقد امامزاده سیدمحمد (ع82
تصویر 3-9 – نمایش محل استقرار هریک از مقابر و زیارتگاهها در محدودهی ناحیهی 2 شهرداری خوی82
تصوریر4-1- رشد خزشی و نامنظم شهر به سمت حواشی86
تصویر4-2- شهرک ولیعصر (عج) شهر خوی، وضع موجود93
تصویر 5-1- جانمایی مدل شهر-فرهنگ در چهرهی کالبدی شهر خوی105
فهرست جداول
جدول 3-1- محدوده و سال وقوع زلزله در طی دهه هشتاد در خوی58
جدول 3-2- تحولات جمعیت و خانوار در شهر خوی در طی 55 ساله (90-133561
جدول 3-3- مهاجرین وارد شده به شهر خوی بر حسب مبداء مهاجرت و جنس در سال 139064
فهرست اشکال
شکل 2-1- حرکت از مبدا تا مبدا در سیر کمال نفس (مبدا-مسیر-مبدا19
چکیده
امروزه از بارزترین مشکلات شهرسازی معاصر، بحران معنا اعم از اجتماعی و کالبدی در مکان است. پس از دوران پیروزی انقلاب اسلامی، انتظار بروز تغییرات در حوزههای مختلف فرهنگی، به تدریج وارد عرصههای کالبدی گردید و تمنای بازیابی هویت بومی ایرانی-اسلامی را بوجود آورد. اما خود شهر اسلامی، بیان جامع و منسجمی ندارد و به شهرهایی اطلاق میشود که در دوران قبل از مدرن، در سرزمینهای اسلامی شکل گرفته بود. هدف این پروسه، تدوین چارچوب کلی برای برنامهریزی شهر ایرانی-اسلامی است. با تحلیل ماهیت و مکانیسم عملکرد پارامترهای روانشناسیمحیط از نقطه نظر بُعد شعور، و بکارگیری آن در برنامهریزی شهری، میتوان به در آفرینش هویت ایرانی-اسلامی به شهرهای موجود گام برداشت و نیز در ساخت شهرها و شهرکهای جدید برمبنای آن اقدام نمود تا بتوان شهر را به محیطی بدل ساخت که شهروندان با قرارگیری در آن، با ناخودآگاهی خود، مفاهیم معنوی را ادراک نمایند. روش تحقیق با رویکرد کیفی و تحلیلی-تطبیقی میباشد و در استخراج مفاهیم، از استدلال و استنتاج عقلی و منطقی نیز بهره برده شده است. در جمعآوری دادهها، از روش اسنادی بهره برده شد. از روش میدانی نیز به صورت حضور در محیط و مشاهده و اداراک ذهنی در مطالعات روانشناسیمحیط استفاده شد. در تایید و اثبات مباحث، به استنادات قرآنی و مباحث معرفتی تاویل قرآن نیز ارجاع داده شد. با مطالعات روانشناسیمحیط از نقطه نظر عنصر شعور، نگاهی دوباره به شهر اسلامی و ایرانی-اسلامی انداخته شد. بر این اساس، چینش کاربریهای مثبت و ارزشی در مرکز شهر، آگاهانه بوده و از مبانی عمیق عرفانی بهره برده شده است. با بازبینی و بروز رسانی ویژگیها و شاخصههای آن، استفاده از معارف قرآنی و قلمروهای جدید علمی، چارچوبی تحت عنوان اصول ششگانهی شهر-فرهنگ تدوین شد که با استفاده از عامل انتشار آگاهی در بعد سوم محیط، امکان هویت بخشی ایرانی-اسلامی به یک مجتمع زیستی را امری شدنی جلوه میدهد. شهر-فرهنگ، با نگرش “شهر به عنوان یک پدیدهی فرهنگی”، در پی ایجاد محیطی است که با انتقال مفاهیم مثبت و معنوی به ناخودآگاهی شهروندان، هم سطح آگاهی را بالا ببرد و هم آنها را از درون، کنترل عقیدتی کند. بر این اساس، شهر ایرانی-اسلامی، یک میدان شعوری منطبق بر میدان کالبدی است که مفاهیم قدسی با پالس بالا در آن انعکاس مییابند. با تدوین اصول و ضرورت های شهر-فرهنگ، و پیاده کردن طرح اجرایی آن در شهر خوی، به نحوهی عملیاتیشدن آن نیز پرداخته شد.
کلمات کلیدی: شهر ایرانی-اسلامی، هویت شهری، میدان شعوری، انتشارآگاهی، شهر خوی.
فصل اول:
کلیّات تحقیق
1-1- مقدمه
اولین فصل پایاننامه، به کلیات تحقیق اختصاص مییابد. در این فصل، ابتدا به بیان مسالهی تحقیق پرداخته میشود. موضوعی که در دستور کار قرار دارد و اهمیت و ضرورت پرداختن به این مساله به صورت اجمالی شرح داده میشود و در ارتباط با مسائل یاد شده، سوالاتی طرح میشود که با فرضیهسازی در ادامهی روند، در پی پاسخگویی به مسائل طرحشده خواهیم بود. از مهمترین بخشهای این فصل، پرداختن به پیشینهی تحقیق و بررسی پژوهشهایی است که محققان قبلی در زمینهی موضوعات مربوط به عنوان پایاننامهی حاضر انجام دادهاند. پس از پرداختن به روش تحقیق در روال حاضر، پرداختن به مسائل و مشکلات عمده در مسیر انجام پژوهش، پایانبخش مباحث فصل اول خواهد بود.
1-2- بیان مسأله
ظهور اسلام در شبه جزیرهی عربستان در نیمهی قرن هفتم میلادی در محیطی عمدتا غیر شهری و زیر سلطهی قدرتهای پراکندهی قومی و سنتهای رایج زیست کوچندگی به وقوع پیوست (فکوهی،74:1383 و 75). سقوط ساسانیان در سال 641 میلادی در نبرد قادسیه قطعی شد (همان، ص 371). هنگامی که اسلام امپراتوریهای رومشرقی و ایران را میگشاید، شهرنشینی و شهرگرایی در مناطق تحت سلطهی این دو امپراتوری کاملا مشهود است و نظام شهری و شبکهی سراسری شهرها از عوامل پایهای نظام سیاسی دولتهای ساسانی و رومی است (حبیبی، 37:1387). شکلگیری شهر و یا هر مجتمع زیستی عمدتا متاثر و منبعث از عوامل متعددی است که یکی از بنیادیترین آنها، جهانبینی و تفکر انسانهایی است که آنرا برای زیستن خویش میسازند. شهرها و محیطزیست مسلمین نیز از این قاعده مثتثنی نیست و در فرایند شکلگیری آنها تفکر و جهانبینی توحیدی اسلام تاثیری بنیادین داشته است (نقی زاده، 66:1389).
اهمیت اسلام در فرایند شکلگیری شهرهای اسلامی از موضوعات بحث برانگیز در مطالعات مربوط به شهرهای اسلامی است (پوراحمد و موسوی، 3:1389). ایدئولوژی اسلام هم در دگرگونی شهرهای پیشین موثر افتاد و هم موجب برپایی و رشد شهرهای جدید با ساختار کالبدی مخصوص به خود شد (احد نژاد روشتی و همکاران، 122:1392). واژهی شهر اسلامی در واقع اشاره به شهرهای مناطق خاورمیانه و شمال آفریقا دارد. شرقشناسان فرانسوی اولین نویسندگانی بودند که اصطلاح شهر اسلامی را بکار گرفتند و این شهرها را در گروه خاصی دستهبندی کردند (فلاحت، 35:1390). ولی هنوز بیان جامع و منسجمی از مفهوم آن وجود ندارد (همان، ص 44). شهرنشینی در ایران هم نتیجهی تحولات تاریخی دوران اشکانی و ساسانی شکل مشخص به خود گرفت، نقش مهمی در روند تمدن ایران داشته است (رضوی، 2:1388). گسترش نظامی اسلام از اواخر قرن 7 میلادی و ورود آن به منطقهی خاورمیانه و بویژه ایران و هند، پیوندی میان تمدن اسلامی و تمدن ساسانی بوجود آورد (فکوهی، 75:1383) و به همین دلیل در احداث شهرها در تمدن اسلامی، بیشک سنتهای بومی و خصلتهای شهرهای پیش از اسلام تاثیرات قابل توجهی بخصوص در سرزمینهای شرقی خلافت اسلامی از خود بجای گذاشته است (حکیم، 22:1381).
از مسائلی که در شهرهای امروزی مورد توجه قرار گرفته، بحران هویت و پایین بودن سطح کیفی زندگی شهروندان است (کاشی و بنیادی، 44:1392). یکی از مهم ترین بحران های جامعه مدرن و نیز جوامع در حال گذار، بحران هویت است. بنابراین بحران هویت به عنوان یکی از مهم ترین بحران های جوامع معاصر به خصوص جوامع جهان سوم شناخته می شود (میرساردو و همکاران، 78:1387). وقوع انقلاب اسلامی در سال 1357 شمسی و استقرار نظام جمهوری اسلامی در کشور، انتظار بروز تغییرات بنیادینی در بخشهای مختلف فرهنگی را نزد اکثریت فعالان این عرصه ایجاد نموده است. این تغییرات به تدریج وارد عرصههای کالبدی گردید و تمنای بازیابی هویت بومی و به عبارت دیگر معماری و شهرسازی ایرانی-اسلامی را در میان مردم، حرفهمندان و مسئولین در سالهای پس از انقلاب به تدریج بوجود آورد (قالیباف، 151:1390) و در پی یافتن بنیانهایی شدند تا شهر کنونی را با معیارهایی منتج از فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی بازسازی نمایند. چرا که تحولاتی که از دههی 1300 در ایران آغاز شد سبب آغاز و سپس توسعهی روند شهرنشینی شد و ضمن گذار از مراحل مختلف بالاخره به مرحلهی شهرنشینی سریع معاصر رسید. فروپاشی روابط سنتی در جامعه و جایگزینی هرچند ناقص روابط سرمایهداری از مهمترین عوامل شهرنشینی در دهههای اخیر بوده است (حسامیان و دیگران، 15:1377). بطور کلی از مهمترین ویژگی بسط روابط سرمایهداری در ایران آن است که این بسط تحت لوای مدرنیزاسیون صورت گرفته است (همان، 26). دورهی پهلوی اول (1304 تا 1320) منشا کلیهی تحولات اقتصادی-اجتماعی قرن حاضر تلقی میشود. شروع تحولات شهرسازی و شهرنشینی به مفهوم جدی آن نیز تا حدود زیادی مربوط به این دوره است (سعیدی رضوانی،1371، به نقل از آنامراد نژاد، 72:1390). مهمترین تغییرات کالبدی مربوط به پیدایش خیابانها و میادین جدید و تعریض خیابانهای قدیمی بود. تحولی که اساسیترین نقش را در دگرگونی سیمای شهر ایفا کرد. الگوی رایج خیابانکشی در این دوران ایجاد خیابانهای عمود بر هم است (همان، 72). یکی از ویژگیهای مدرنیته، گسست و انقطاع آشکار عصر مدرن با دوران پیش از آن است. در حقیقت شهر در مفهوم جدید خود در دوران مدرن شکل گرفته و پیش از آن عملکرد و شرایط کالبد و محتوای شهر، تفاوتی آشکار داشته است (جابری مقدم، 53:1386).
شهر به عنوان دستاورد حیات جمعی انسان سهم زیادی در روند تکاملی تمدن او داشته است (رضوی، 2:1388) اما با الگوی وارداتی برنامهریزی شهری، بسیاری از ساختارهای فضایی شهر کهن اسلامی که در سرزمین ایران استقرار یافته بودند دچار دگرگونی شدند (زنگانه و همکاران، 36:1391). معابر شهر سنتی پیاده محور بوده و برای عبور پیاده، چارپایان و گاری با نظم فضایی و سلسله مراتبی خاص خود شکل گرفته بودند و تمدن مدرن با ماشینآلات بزرگ و تحت عملکرد اقتصاد سرمایهداری که به فضایی جهت گردش کالا نیاز داشت، احداث خیابان امری لازم بود. در حال حاضر شهرهای سنتی ایرانی با گسترش فیزیکی خود و ادغام ایران در فرایند جهانیشدن در دورهی پهلوی، با چالشهای فراوانی روربهرو هستند. افزایش جمعیت، مهاجرتهای روستا به شهری، انواع آلودگی ها، کمبود فضای سبز، انباشت ترافیکی و… در حال حاضر مسئولین برای رفع مشکلات شهرها، دنبال بنیانی برای شهرسازی ایرانی-اسلامی هستند. در عصر صفوی گونهای متمایز از شهرسازی رایج شد که امروزه برای آن اصولی مترتب ساخته و نظریاتی در خصوص شیوه و فلسفهی شهرسازی آن ارائه دادهاند و از آن با عنوان مکتب شهرسازی اصفهان نام میبرند. نمود شهرسازی صفوی در اصفهان از بطن معماری اسلامی بیرون آمده است. شهرسازی اسلامی بنیان مدونی در تمدن اسلامی نیافت و در کل هم در تمدن اسلامی تلاش مستمری که برای ساخت شهرهای جدید وجود داشته باشد ایجاد نشد و متعاقب آن شهرسازی اسلامی هم اصول مدون و اسلوبی خاص به خود نگرفت. بر خلاف شهرسازی، معماری اسلامی از همان دهههای اولیه مورد امعان نظر قرار گرفته و رشدی بیشتر داشته است و به صورت نمادین با اسلوب معین به طراحی ابنیه پرداخته میشد. نمادگرایی در معماری اسلامی از شاخصههای اصلی آن است و در آن پیچیدگی بیشتری دارد و به دلیل موجود نبودن منابع نوشتاری پشتیبانکننده دارای مشکلات خاص خود است (هیلنبراند، 53:1377). شیخ بهایی و مولانا علی اکبر اصفهانی که شهرسازی در اصفهان و نقشجهان ساخته و پرداختهی آنان است (حبیبی، 1387: 95) دربارهی بنیان فلسفی و اصول معماری و شهرسازی در اصفهان منابع نوشتاری بر جای نگذاشته اند. در معماری نمادین نقشجهان حاکمیت فلسفه و عرفان اسلامی موج میزند (جابری مقدم، 278:1386) و هنوز هم اصول معماری و شهرسازی در مکتب اصفهان به صورت یک راز باقی مانده است. هویت ایرانی با ویژگی اسلامی پیوندی ناگسستنی دارد و با توجه به جمیع مسائل یاد شده، تلاش ما بر این است تا از فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی و با استفاده از نظریات و مکاتب اجتماعی و شهرسازیای که تاکنون مطرح شدهاند، استفاده کرده و یک چارچوب نظری و عملی برای شهرسازی ایرانی-اسلامی تدوین نماییم تا بتوانیم در پرتو آن به بازیابی هویت شهرهای کشور پرداخته و در جهت رفع مشکلات شهری گام برداریم. ایدهی “شهر-فرهنگ” را در این راستا ارائه خواهیم نمود. شهر-فرهنگ نگرشی تکاملی به تاریخ شهرنشینی و شهرسازی است که معتقد است شهر در طی دوران مختلف، از شهر-دژها و شهر-معبدهای دوران باستان تا دولت-شهرهای سومری و شهر-قدرت های یونانی و …دوران تکامل خود را طی نموده و نهاییترین فرمی که به خود میگیرد شهر-فرهنگ میباشد. سعی بر این خواهد بود چارچوب نظری ایدهی شهر-فرهنگ با اصول کلی انعطافپذیر، توان کاربرد در تمامی شهرها در پهنهی گستردهی سرزمین اسلامی ایران را دارا باشد و قادر باشد هم به ساماندهی شهرهای آسیب دیده از روند مدرنیزاسیون و تاثیرات امواج بعدی ناشی از آن بپردازد و هم چارچوبی برای ساخت نوشهرها و شهرکهای جدید ارائه نماید. به دلیل گستردگی مبحث، تنها به بخش مربوط به ساماندهی شهرهای موجود پرداخته و بخش مباحث مربوط به نوشهرسازی را به فرصتی دیگر موکول مینماییم. ایدهی شهر-فرهنگ مبتنی بر بنیانهای فلسفی نوینی بوده و بر چند مبنای تئوریک استوار است که بیشتر با بازخوانی مفاهیم فلسفی و عرفانی مستتر در فرهنگ ایرانی-اسلامی به دست آمدهاند؛ مفاهیم نوینی که ریشه در تاریخ دارند و با بروز رسانی آنها بر آن خواهیم بود تا در مسیر کاستن از مشکلات شهرنشینی و شهرسازی کشور در حد توان گام برداریم. دور نمای کاری ما در این روال بر این محور استوار است که در شهر ایرانی-اسلامی، برای هویت بخشی اسلامی به شهرها به غیر از اینکه مکانهای عمومی را با اسامی مقدس و مفاهیم والای اسلامی و عرفانی نامگذاری کنیم میتوانیم اقدامات بنیانی و محکمتری برای این هدف بکار ببریم و در شهرسازی خود طریقتی برگزینیم که به صورت نمادین بازتابی از مفاهیم مقدس و الهی را داشته باشند.
1-3- سوالات تحقیق
1-3-1- آیا ایده شهر-فرهنگ میتواند شهر ایرانی-اسلامی را پایدار کند؟
1-3-2- چگونه میتوان ایده شهر-فرهنگ را در شهر ایرانی (خوی) تقویت کرد؟
1-4- پیشینهی تحقیق:
بررسی منابع تا حد امکان، نشان میدهد که تاکنون در خصوص تدوین چارچوبی کلی برای برنامهریزی و شهرسازی اسلامی از سوی نظریهپردازان و صاحبنظران ذیربط انجام نگرفته است. تحقیقات انجامشده و نظریات ارائه شده در خصوص شهرنشینی و شهرسازی اسلامی یا ایرانی-اسلامی صرفا در خصوص وضع این امر در طول دوران اسلامی و در متن تمدن اسلامی است و یا به تحلیل کالبدی و فضایی از شهرهای موجود فعلی در سرزمین های اسلامی پرداخته شده است. منبعی یافته نشد که نشانگر تلاش برای ایجاد و تدوین یک چارچوب نظری و عملی برای ساختن شهری ایرانی-اسلامی یا برنامه ریزی شهرهای اسلامی در دورهی معاصر و منطبق با شرایط جامعهی مدرن باشد؛ به گونهای که بتواند هم ویژگی اسلامی داشته باشد و هم بتواند به اقتضاعات جامعهی مدرن کنونی پاسخگو باشد. در هر صورت گزیدههایی از نتایج تحقیقات انجام شده در خصوص شهر و شهرسازی اسلامی و ایرانی-اسلامی در ذیل ارائه میگردد.
زنگانه و همکاران (1391) در مقالهای با عنوان ” بازشناسی هویت کالبدی در شهرهای اسلامی” به دنبال شناخت مشخصههای هویت کالبدی شهرتاریخی و سنتی اسلامی (مسجد، بازار و محله) در شهر ری است و مینویسند که: این مقاله سعی دارد به الگوی متداول ازعناصر شهر اسلامی دست یافته و کارکرد آنها را تبیین نماید. ایشان با روش تحقیق توصیفی-تحلیلی در تلاشند تا به این سوال پاسخ دهند که آیا میتوان شهر ری را به لحاظ مشخصههای کالبدی به عنوان شهری با هویت اسلامی شناخت؟ در پایان به این نتیجه میرسند که شهر ری در طول تاریخ تحول خود کارکردهای شهر اسلامی را به عنوان مرکز سیاسی، مذهبی و اداری از خود نشان داده است. در زمان کنونی نیز همین کارکردها را با چهرههای امروزین بازتاب میدهد. همچنین نتایج نشان میدهد که مشخصههای کالبدی شهر اسلامی در شهر ری قابل بازشناسی هستند و شهر ری در سرزمین ایران هویت یک شهر اسلامی را از نظر عناصر کالبدی داراست و کارکردهای لازم را ارائه میدهد.
نقی زاده (1383) در مقالهای به بررسی “بارزههای شهر و معماری اسلامی” پرداخته است. در این باره چنین ارائه میکند: صاحبنظران مختلف در مورد کاربرد تعابیر معماری و شهرسازی اسلامی اظهار نظرهای متفاوتی از رد کامل تا تشکیک و تا تایید کامل را ارائه میکنند. ایشان چنین ابراز داشتهاند که این اختلاف نظرها به وجود اختلاف نظر یا فقدان همزبانی در معانی، تعابیر و مصادیق ارتباط دارد و علاوه بر آن گاهی فراموش میشود که جهانبینی و معماری و شهرسازی ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. وی در این مقاله به ریشهها و مبانی امکان وجود معماری و شهرسازی اسلامی پرداخته و در خاتمه برای این تعابیر و تعابیر مشابه با آنها، تعاریفی ارائه کردهاند.
فلاحت (1390) در مقالهای با عنوان “برساخت مفهوم شهر اسلامی” مروری بر تاریخ پیدایش و سیر تحول مفهوم و اصطلاح “شهر اسلامی” داشته است. در این مقاله ایشان چنین ابراز داشتهاند که مفهوم شهر اسلامی اولین بار از سوی شرق شناسان فرانسوی به شهرهای شمال آفریقا و خاورمیانه اطلاق شده است که در دهههای آغازین قرن بیستم شکل شهری شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا را بصورت علمی مورد مطالعه قرار دادند. از آن زمان به بعد، تعداد زیادی از متون به نظریهپردازی در زمینهی شکل شهرهای مزبور پرداخته و آنها را بصورت علمی مورد مطالعه قرار دادند. ایشان ایدههای اصلی افراد برجستهی این نظریهپردازان را تحت سه گروه عمده که شامل: 1) ظهور مفهوم شهر اسلامی (1900- 1950)، 2) نظریههای تجدید نظر طلبانه (1950-1980)، 3) نظریههای پیشرو میباشند، جمع نمودهاند تا نشان دهند که چگونه پیش فرضهای خاصی بر توصیف آنها سایه افکنده و چگونه کلیشههای امروزی این حوزهی مطالعاتی ریشه در خوانشهای نخستینی دارد که به طور وسیع تحت تاثیر نظریههای شهری متداول عصر خود در اروپا بودهاند.


پاسخ دهید